مرتضی برزگر: نگاهی به «مدرسههای نامرئی» در دنیای داستاننویسی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در حاشیه برگزاری «نهمین جشنواره بینالمللی کتاب ایروان»، مرتضی برزگر، نویسنده و داستاننویس ایرانی، در نشستی با دانشجویان زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شرقشناسی روسی-ارمنی، به بررسی تاریخ آموزش داستاننویسی مدرن در ایران و نقش محافل، کارگاهها و شبکههای ادبی در پرورش نویسندگان پرداخت و به موضوع «مدرسههای نامرئی» اشاره کرد.
برزگر در ابتدا به تاریخ آموزش داستاننویسی در ایران پرداخت و گفت: ادبیات داستانی ایران در بخش مهمی از تاریخ خود، در غیاب نهادهای رسمی آموزشی، نظامی غیررسمی و خودترمیمشونده را برای آموزش و انتقال تجربه ایجاد کرده که نزدیک به هفت دهه، اشکال مختلفی به خود گرفته است.
او با اشاره به شکلگیری انجمن ادبی صائب در اصفهان در دهه ۱۳۳۰، این جریان را یکی از نمونههای مهم شکلگیری محافل ادبی در ایران دانست و توضیح داد: تعدادی از نویسندگان نسل بعدی، از جمله بهرام صادقی و هوشنگ گلشیری، در چنین فضاهایی امکان خواندن و نقد آثار خود را پیدا کردند. محفل، کارگاه و شبکه، سه مرحله مهم در تحول این نظام غیررسمی آموزشی بودهاند و هرکدام متناسب با شرایط اجتماعی و فرهنگی زمان خود، شیوه متفاوتی برای انتقال دانش و تجربه ادبی ایجاد کردهاند.
وی در ادامه به نقش محافل ادبی اصفهان و نشریههای ادبی آن دوره اشاره کرد و گفت: خواندن متن با صدای بلند، نقد آثار در جمع، داوری همقطاران، ترجمه بهعنوان تمرین سبک و ویراستاری جمعی از جمله شیوههایی بود که در این محافل به کار گرفته میشد.
او سپس با بررسی نقش هوشنگ گلشیری در گذار از «محفل» به «کارگاه»، به تجربه شکلگیری کارگاههای داستاننویسی در دهههای شصت و هفتاد پرداخت و توضیح داد: کارگاه، بسیاری از میراث محفل را حفظ کرد اما به آن ساختار، زمانبندی، سرفصل و تمرین اضافه شد. مهمترین دستاوردهای کارگاه، تبدیل نوشتن از امری صرفا وابسته به استعداد به مهارتی دارای اجزای قابل تمرین است.
این تغییر، امکان دسترسی گروه گستردهتری از علاقهمندان به آموزش داستاننویسی را فراهم کرده و پیوندی میان نسلهای مختلف داستاننویسی ایران برقرار کرده است. زنجیرهای از انتقال تجربه ادبی از اصفهان و تهران تا برلین قابل ترسیم است.
برزگر در ادامه، «شبکه» را سومین شکل «مدرسههای نامرئی» دانست و گفت: گسترش فضای مجازی، مهاجرت نویسندگان، آموزشهای آنلاین و تغییر شرایط نشر موجب شده بخشی از آموزش و ارتباطات ادبی به فضای دیجیتال منتقل شود. از میان رفتن محدودیتهای جغرافیایی، دسترسی گستردهتر به دانش فنی و حضور گروههای متنوعتر در فرایند آموزش ادبی از مهمترین ویژگیهای شبکه به شمار میرود و باید نسبت به کاهش ارتباط حضوری، صبر و داوری مسئول در فضای مجازی هشدار داد.
جریان آموزش داستاننویسی در ایران با وجود تغییر شکل و جابهجایی از خانه و محفل به کارگاه و سپس به فضای مجازی، در طول دههها تداوم یافته است.



