«التفهیم» ابوریحان بیرونی: از تعریف نقطه تا کاربردهای اسطرلاب

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، هشتاد و چهارمین شماره از مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به بررسی نسخهای خطی از «التفهیم لأوائل صناعه التنجیم» اختصاص یافته است. ابوریحان بیرونی در این اثر، با طرح پرسشهایی درباره مفاهیم بنیادی هندسه آغاز میکند و خواننده را بهطور مرحلهای با محاسبات ریاضی، حرکت اجرام آسمانی و کاربرد ابزارهای نجومی آشنا میسازد.
این مجموعه با هدف معرفی آثار برجسته، ارزشمند و کمتر شناختهشده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع این گنجینه را به پژوهشگران و علاقهمندان معرفی میکند. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، دانشمند ایرانی قرنهای چهارم و پنجم هجری قمری، «التفهیم» را در سال ۴۲۰ قمری (۱۰۲۹ میلادی) در غزنه و در دوران غزنویان تألیف کرده است. این اثر به عنوان یکی از نوشتههای علمی و آموزشی تاریخ علم در تمدن اسلامی شناخته میشود و شیوه تنظیم آن نشان میدهد که بیرونی چگونه مفاهیم پیچیده را برای خوانندهای که میخواست مطالب را بهصورت مستقل دنبال کند، توضیح میداد.
بیرونی هر مبحث را با یک پرسش آغاز میکند و برای روشنتر شدن پاسخ، در مواردی از مثال، شکل یا جدول استفاده میکند. پرسشهای ابتدایی کتاب شامل چیستی جسم، سطح، خط و نقطه است. او سپس به بررسی حجم، دایره، نسبتها و اشکال هندسی میپردازد و در مباحث حساب، به توضیح اعداد، عملیات حسابی، جذر، ریشه مکعب و معادلات درجه دوم میپردازد. بر اساس همین مقدمات، بیرونی ساختار عالم و جایگاه زمین، حرکت خورشید، ماه و سیارات، منطقهالبروج و صورتهای فلکی را تشریح میکند. همچنین، او اسطرلاب و کاربردهای آن در محاسبات نجومی را معرفی کرده و به موضوعاتی چون خورشیدگرفتگی، ماهگرفتگی، گاهشماری و احکام نجوم میپردازد.
ترسیمات علمی بخشی از شیوه آموزش بیرونی در «التفهیم» به شمار میرود. در نسخههای خطی این کتاب، در کنار شکلهای هندسی و جدولهای عددی، ترسیمهایی از کره زمین و کره آسمانی، صورتهای فلکی و جایگاه ستارگان، حرکت اجرام آسمانی و ساختار اسطرلاب مشاهده میشود. این شکلها به خواننده کمک میکنند تا توضیحات مربوط به اندازهگیری، حرکت اجرام و کاربرد ابزارهای نجومی را بهتر درک کند.
از «التفهیم» دو روایت فارسی و عربی باقی مانده است. روایت فارسی این کتاب نمونهای از کاربرد این زبان برای آموزش مفاهیم تخصصی در دورهای است که عربی در بسیاری از مراکز علمی جهان اسلام زبان غالب تألیف بود. در سدههای بعد، نسخههای متعددی از این اثر در مناطق مختلف جهان اسلام نوشته شد و امروزه نسخههای فارسی و عربی آن در کتابخانهها و مجموعههای خطی جهان نگهداری میشوند. نسخه معرفیشده با شماره بازیابی ۱۲۰۹۲-۵ در مخزن نسخههای خطی اداره کتابهای خطی و نادر کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود. علیاکبر شیرازی این نسخه ۱۶۷ برگی را در ۱۵ صفر ۱۰۸۵ قمری، به خط نسخ و بر کاغذ دولتآبادی نخودی کتابت کرده است. صفحه آغازین نسخه دارای سرلوح مذهب، شرفه آبی و جدول زر محرر دور متن است. عنوانها، جدولها و شکلهای متن به رنگ سرخ هستند. جلد مقوایی نسخه با تیماج عنابی پوشش داده شده و دارای جدول و حاشیههای ریسهای ضربی و آستر تیماج قهوهای است.



