کتابخانهی مینوی؛ مرکز علمی بزرگ پژوهشگران

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، خانهها گاهی تنها پناهگاهی برای روح خسته از روزگار هستند، اما دیوارهای یک خانه میتواند مأمن روح بیدار یک جامعه باشد. نیمقرن پیش، منزل شخصی زندهیاد مجتبی مینوی، مردی که در جوانی آرزوی پیوستن به «جنگ جنگل» و رزم را داشت، اما سرنوشت او را به سنگر فرهنگ و پژوهش کشاند، به گنجینهای بینظیر تبدیل شد. امروز، پس از گذشت ۵۰ سال، این خانه همچنان چراغ راه پژوهشگران است؛ آن هم به همت انسانهای شریفی که با عشق و بدون دریافت هیچ مزدی، پاسدار این میراث هستند. به مناسبت هفته کتاب، به سراغ محمد دهقانی، عضو هیئتامنای کتابخانه مینوی رفتهایم تا از این مسیر پرماجرا، از «جنگ تا فرهنگ» و از چرایی اینکه این خانه شایستگی تبدیل شدن به یک دانشکده را دارد، بشنویم. انجام این مصاحبه همزمان با آسیبدیدن بخشی از سقف و دیوار سمت راست کتابخانه به دلیل بارندگی شامگاه ۱۶ آبان بود که اخبار مربوط به آن پیشتر منتشر شد و بازخوردهای گستردهای را به دنبال داشت.
مجتبی مینوی را در مقایسه با دیگر ادیبان و پژوهشگران همعصرش، با کدام ویژگیهای فکری و شخصیتی متمایز میدانید؟ یکی از ویژگیهای بارز او، حقیقتگویی بود؛ به گونهای که در کار علم، با هیچکس تعارف نداشت. او هر آنچه را که به نظرش حقیقت میرسید، بیان میکرد؛ حتی اگر برخلاف میل خودش یا دوستانش باشد، یا بداند که ممکن است بر روابطش تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، بسیاری از دوستان او بعدها به دشمنانش تبدیل شدند؛ مانند محمد مصاحب و مسعود فرزاد. یکی از دلایل اصلی این موضوع، حقیقتگویی و پایبندی او به حقیقت بود. حقیقت به معنای علمی کلمه، یعنی آن چیزی که شاهد، سند و قرینهای دارد. وقتی گواه و شاهد وجود دارد، باید آن را پذیرفت و در مقابلش نایستاد. او چنین روحیهای داشت. البته من خودم مینوی را ندیدم؛ او در سال ۱۳۵۵ فوت کرد. من در آن زمان کودک ۱۰ تا ۱۲ سالهای بودم و او را نمیشناختم، هرچند اسمش را شنیده بودم و برخی از آثارش را در کودکی خوانده بودم. از سال ۱۳۹۶ که به این کتابخانه آمدم و یادداشتهای مینوی را در کتابها و در حاشیه آنها دیدم، بیشتر به استخراج این مطالب پرداختم و به شدت تحت تأثیر شخصیت علمی او قرار گرفتم؛ به ویژه اینکه ویژگی اصلیاش حقیقتگویی بود. این حقیقتگویی، نگاه نقادانه ویژهای به مینوی داده بود؛ او نمیتوانست پایبند حقیقت باشد اما نگاه نقادانه نداشته باشد. بنابراین، عیوب را حتی اگر در کار دوستانش بود، میدید و بیان میکرد. جامعه ما معمولاً تحمل این افراد را ندارد و بسیاری از دوستانش بر اساس همین مسئله بعدها ضد او شدند.
نکته دیگری که در مقالات مینوی خواندم و این حس را تقویت کرد، مخالفت او با هر امر تحمیلی و زورگویانهای بود؛ چه زور حکومت باشد، چه زور ایدئولوژی، دین، مذهب یا عقیده. او در برابر اینها میایستاد و نمیپذیرفت. البته چون آموخته بود که در این جامعه نمیتوان همیشه به راحتی حقیقت را گفت، تا حدی با حکومتها مماشات میکرد. اکنون که اسناد مینوی را بررسی میکنم، میدانم که به هیچ وجه دلخوشی از حکومت پهلوی نداشت؛ او از محمدرضا شاه و رضاشاه بیزار بود و قصیدهای مفصل در سال ۱۳۱۳ بر ضد رضاشاه سروده و از ترس آن را پنهان کرده بود. او دیدگاه سیاسی خاصی داشت و با دیکتاتوری در هر شکلی ضدیت داشت و متنفر بود. با این حال، به این نتیجه رسید که مشکل اصلی در سیاست نیست و با ورود به کارهای سیاسی نمیتوان مشکلی را حل کرد، بلکه مشکل فرهنگی است. به همین دلیل تصمیم گرفت کار فرهنگی کند. یکی از مبانی فرهنگ را کتاب و مطبوعات میدانست و به همین خاطر، این کتابخانه مفصل را در طول عمرش گردآوری کرد؛ کتابهای نفیس و مطبوعات ارزشمندی که امروز متأسفانه بخشی از آنها با بیتدبیری مسئولانی که اینجا را رها کردهاند، نابود شده است. مینوی هر کتابی را که به درد فرهنگ ایران میخورد، از هر گوشه دنیا خریداری کرده بود؛ زیرا سالها رایزن فرهنگی ایران در ترکیه و جاهای دیگر بود و یا برای مأموریتهای علمی و تدریس به آمریکا و دیگر کشورها میرفت. او این کتابخانه را وقف کرد؛ وقف «بنیاد شاهنامه» که خودش رئیس آنجا بود و در نهایت نیز این کتابخانه وقف مردم ایران شد.
روش پژوهش و رویکرد انتقادی مجتبی مینوی چه تأثیری بر نسلهای بعدی پژوهشگران و سنت پژوهش در ایران گذاشت؟ در مورد تأثیر نگاه و روش تحقیق ویژهاش بر نسل بعدی پژوهشگران باید بگویم، متأسفانه او در این زمینه فرد موفقی نبود؛ یعنی نتوانست شیوه خود را به دیگران منتقل کند. مینوی یک نوع صراحت لحن و لهجهای داشت که دیگران تحمل نمیکردند. مصاحبهای که در سال ۱۳۵۲ مرحوم ایرج افشار، شفیعی کدکنی و نجف دریابندری با مینوی انجام داده بودند و در مجله کتاب امروز چاپ شده، عنوان مصاحبه را «پژوهشگر ستیهنده» گذاشته بودند و در آن زمان هم او را «ستیهنده» میدانستند. چرا؟ زیرا در همان مصاحبه از محمد مصاحب انتقاد میکند و میگوید: «آقا! تو دایرهالمعارف درست کردی، اما سال وفات پیامبر را در آن اشتباه نوشتی» و یا به غلطهای دیگر اشاره میکند. از آنجا که شفیعی مرید مصاحب بوده، از این حرف خوشش نمیآید و بحثی شکل میگیرد و این مبنای دعوا بین آنها میشود! او چنین شخصیتی داشت و در فرهنگ ایرانی، این گونه افراد معمولاً خیلی تحمل نمیشوند؛ بنابراین او نتوانست شیوه و روش خود را منتقل کند. روش او بیشتر یک روش تربیتشده غربی بود؛ زیرا او شاگرد والتر هنینگ در انگلستان بود و در آنجا درس میخوانده و تدریس میکرد. به هر حال، او چنین روحیه و جایگاهی داشت.
با توجه به اسناد و پژوهشهایی که درباره مجتبی مینوی انجام دادهاید، مهمترین دغدغه فکری و اجتماعی او چه بود؟ آیا میتوان گفت مسئله فرهنگ و آزادی انسان، محور اصلی اندیشه و فعالیتهای او را تشکیل میداد؟ بیشترین دغدغهاش همین بود؛ زیرا او به دنبال حقیقت بود. او سالهای بسیار سختی را در انگلستان گذرانده بود. در دوران جنگ جهانی دوم، در لندن همگی زیر بمباران بودند و او شاهد فجایع آن زمان بود. او که خبرنگار بخش فارسی بیبیسی بود و برنامههای فرهنگی آن را تهیه میکرد، نمیتوانست از لندن بیرون بیاید و شاهد ویرانگریهای جنگ بود. این فرد از فعالیت سیاسی شروع کرد و با جنگ سرشاخ شد. من بعدها متوجه شدم که او حتی قصد داشت به طرفداران جنگلیها بر ضد حکومت مرکزی ایران بپیوندد. پدرش آن زمان ظاهراً رئیس دادگستری در گیلان بود. پدرش قاضی و آخوند بود؛ پدربزرگ و جدش هم همین طور. البته پدرش بعداً لباس روحانیت را درآورد و به مجلس رفت و از رؤسای ادارات مجلس شد. مینوی ابتدا فکر میکرد از طریق سیاست میتواند وارد شود و اصلاحات انجام دهد؛ حتی وقتی اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شده بود، تا باکو رفته بود. او عقاید چپ هم داشت و با بزرگ علوی رفیق بود. بزرگ علوی در آن فضا ماند و حتی زندانی شد، اما مینوی فرد هوشیاری بود و زود خود را از این نوع ایدئولوژیها رها کرد. به تعبیر من، او فردی بود که از جنگ شروع کرد و به فرهنگ رسید. اگر بخواهیم زندگینامه مینوی را خلاصه کنیم، باید بگوییم «از جنگ تا فرهنگ»؛ یعنی خود را وقف فرهنگ کرد.
این کتابخانه از نظر تاریخی و علمی چه ویژگی



