هنرمند و تاریخنگار: گفتوگو با عالمی که به فرهنگ ایران جان بخشید

سرویس تاریخ پایگاه خبری الفبای رشد – علیرضا تابش: نام و شهرت آیتالله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی از دوران کودکی و نوجوانی در خانه ما شنیده میشد، در گفتوگوهایی که به خاندان خاتمی، سالهای تحصیل و ارتباطات استاد و شاگردی در حوزه علمیه قم مربوط میشد. نام ایشان در آن خاطرات همواره با ویژگیهایی چون اخلاق، وسعت نظر، علم و فقاهت و همچنین نوعی سلوک خاص همراه بود. علیرضا تابش سالها بعد، در قم چندین بار فرصتی برای ملاقات با ایشان پیدا کرد. در یکی از این دیدارها، به همراه احمد مسجدجامعی و جمعی از دوستان و اهل فرهنگ و ادب، به دیدار این مرجع بزرگوار رفتیم. گفتوگو از همان ابتدا در فضای رسمی یک دیدار با مرجع تقلید نماند. بحث به شعر و اهل بیت(ع) کشید و اینکه چگونه شعر میتواند در ایمان و رفتار مردم تأثیر بگذارد. سپس به قرآن و خوشنویسی پرداخته شد و نام برخی خوشنویسان و شیوههای کتابت قرآن مطرح گردید. بعد از آن، صحبت به تکیه دولت، آیینهای عزاداری، مفهوم زیارت و فرهنگ سوگواری امام حسین(ع) رسید. برای ما، مهمتر از موضوعات، شیوه حضور ایشان در آن گفتوگو بود. ایشان با دقت گوش میداد و وقتی وارد بحث میشد، سخنانش از جنس اظهار فضل نبود. اطلاعات و خاطرات زیادی داشت، اما هرگز آنها را به رخ نمیکشید. نوعی آرامش و تواضع در رفتار و گفتارش وجود داشت که با آن همه سال درس و تحقیق، طبیعی به نظر میرسید. شاید بعدها بهتر فهمیدم که این تنها یک برداشت شخصی از یک دیدار نبود.
سید روحالله خاتمی آیتالله شبیری زنجانی در خاطرات خود درباره مرحوم آیتالله سیدروحالله خاتمی نوشته است: «مرحوم حاجآقا روحالله خاتمی، انسان بسیار ممتازی بود.» سپس ماجرای فهرستی را نقل میکند که مسئولی برای کنار گذاشتن حدود بیستوپنج نفر نزد آقای خاتمی آورده بود. آقای خاتمی گفته بود تعداد درست نیست و باید بیستوهفت نفر باشد؛ زیرا «یکی هم من و شما» باید در این فهرست قرار بگیرد. معنای این سخن روشن بود: اگر قرار است خطای دیگران دیده شود، هیچکس نباید خود را از دایره خطا و مؤاخذه خارج بداند. این خاطره را آیتالله شبیری از میان انبوه خاطراتی که از آیتالله سید روحالله خاتمی داشته، به یاد سپرده و نقل کرده است. برای من جالب است که از یک عالم، در حافظه یک فقیه، چنین تصویری باقی مانده است؛ تصویری از انصاف، مدارا و بیاستثنا دانستن خود.
بیان خاطرهای دیگر از رابطه آیتالله شبیری با طلبه جوانش در حوزه علمیه قم، سید محمد خاتمی، که به سالهای بسیار دورتر برمیگردد، خالی از لطف نیست. در سال ۱۳۸۵، هنگام سامان دادن به کتابخانه شخصی سیدمحمد خاتمی، میان کتابهای قدیمی به نامهای برخوردم. رنگ کاغذ نامه، تا جایی که به یاد دارم، آبیرنگ بود. نامه از آیتالله شبیری بود و برای محمد خاتمی جوان، با خطی خوش نوشته شده بود؛ از سالهای تحصیل او در قم. آنچه از مضمون نامه در ذهنم مانده، تمجید استاد از استعداد علمی و فکری شاگردش بود. تعبیری هم داشت که برایم ماندگار شد؛ به این مضمون که همانطور که کریستف کلمب قاره آمریکا را کشف کرد، او نیز محمد خاتمی را در حوزه کشف کرده است. سالها از آن روز گذشته است. شاید امروز بیش از آن زمان، معنای این جمله را میتوان فهمید. استاد، در طلبهای جوان چیزی دیده بود که هنوز برای بسیاری آشکار نشده بود. بعدها مسیر زندگی هر دو متفاوت و پرفرازونشیب شد، اما آن رابطه استاد و شاگرد و تواضع همیشگی آقای خاتمی نسبت به استادش، در حافظه باقی ماند.
وقتی خبر رحلت آیتالله شبیری زنجانی (ره) را شنیدم، این خاطرات در ذهنم کنار هم قرار گرفت. شاید برای شناخت یک عالم، همیشه نباید فقط سراغ رساله عملیه و کتاب و درس او رفت. گاهی میتوان او را از آدمهایی شناخت که دربارهشان سخن گفته، از شاگردانی که تربیت کرده، از خاطراتی که برایش مانده و از شیوهای که با مردم و اهل فرهنگ سخن گفته است. آیتالله العظمی شبیری زنجانی، در زمره عالمانی بود که بخش بزرگی از عمر پر برکت خود را در حوزه علم و فقاهت گذراند و در این راه، به یکی از مراجع برجسته روزگار ما بدل شد، اما آنچه از ایشان در ذهن من مانده، فقط مقام علمی و مرجعیت نیست. تصویر مردی است که در عین دقت علمی، اهل شنیدن بود، در عین برخورداری از دانش فراوان، متواضع بود و در میان سخن از فقه و حدیث، میتوانست با شعر و هنر و تاریخ فرهنگی این سرزمین نیز وارد گفتوگو شود. رحلت چنین عالم فرزانهای، برای حوزه علمیه قم و جامعه علمی و دینی شیعه، فقدانی بزرگ است و آغاز دورهای است که باید میراث علمی و اخلاقی این فقیه والامقام را بهتر شناخت و پاس داشت. خداوند متعال آن مرجع عالیقدر را مشمول رحمت واسعه خویش فرماید و به حوزههای علمیه، شاگردان و ارادتمندان ایشان توفیق دهد که آنچه از دانش، دقت، اخلاق و سلوک او به یادگار مانده است، محفوظ بماند.



